Çocuklarda aşağılık duygusunu şiddetlendiren faktörler

Aşağılık Duygusunu Şiddetlendiren Temel Faktörler

Psikolog Claparede, aşağılık duygusunun gelişimini ve şiddetlenmesini üç ana faktöre dayandırır. Bu duygular başlangıçta normal bir seyir izlese de, belirli çevresel ve bireysel etkenlerle birleştiğinde bireyin yaşamını zorlaştıran bir boyuta ulaşabilir.

1. Çevrenin Olumsuz Etkileri

Çevresel faktörler, özellikle çocukluk döneminde aşağılık duygusunun temelini oluşturur. Aile içi tutumlar ve okul yaşantısı bu süreçte belirleyici rol oynar:

• Aile Tutumu: Annelerin çocuklarını başkalarıyla kıyaslaması, suçlayıcı bir dil kullanması ve kardeşler arasında ayrım yapması kıskançlık ve yetersizlik hissini tetikler.
• Okul ve Öğretmen Yaklaşımı: Öğretmenlerin öğrencileri arkadaşlarının önünde azarlaması veya fiziksel cezalar (tek ayak üstünde durma vb.) vermesi, çocuğun özgüvenini zedeler.
• Akran Zorbalığı: Çocukların birbirlerine karşı acımasız olabilmesi ve alaycı tavırları, aşağılık duygusunu derinleştirir.
• Aşırı Beklenti veya İlgisizlik: Çocuktan kapasitesinin üzerinde başarı beklemek onu tatminsizliğe sürüklerken; çok kolay görevler vermek de yaşıtları arasında özgüven kaybına neden olabilir.
• Aşırı Şımartılma: Evde her istediği yapılan çocuklar, okulun disiplinli ortamına girdiklerinde ciddi bir uyum sorunu ve aşağılık duygusu yaşayabilirler.
• Sosyo-Ekonomik Düzey: Maddi imkansızlıklar ve erken yaşta yüklenen yetişkin sorumlulukları (işçi çocukları örneği), çocukların kendilerini zengin akranları yanında değersiz hissetmesine yol açar.

2. Organik ve Psikolojik Nedenler

Bedensel engeller, kronik sağlık sorunları (kamburluk, topallık, görme veya işitme bozuklukları) ve zihinsel gerilikler aşağılık duygusunun gelişiminde etkilidir. Diğer çocukların bu eksikliklerle alay etmesi, bireyin onurunu kırarak derin bir yetersizlik hissi oluşturur.

3. Garip ve Tuhaf Olma Hali

Gerçek bir fiziksel eksiklik olmasa dahi, bireyin dikkat çeken bazı özellikleri (sarı saç, kepçe kulak, aşırı zayıflık veya şişmanlık) alay konusu olabilir. Takılan lakaplar (cüce, dişlek, sırık vb.), birey için dünyayı adeta yaşanmaz bir hale getirebilir.

Aşağılık Duygusunun Psikolojik Sonuçları

Adler'e göre aşağılık duygusu, bilinçaltında faaliyet gösteren bir komplekstir. Bu duygu kişide şu davranış biçimlerine yol açabilir:

• İsyan ve saldırganlık
• Mahcubiyet ve korkaklık
• İyilikseverlik veya irade yoksunluğu

Telafi Mekanizması: Yetersizlikle Savaşma Yöntemleri

Birey, aşağılık duygusuyla başa çıkmak için telafi mekanizmasını kullanır. Telafi, yetersizliği tamamen yok etmek değil, onu zıt bir güçle dengelemektir. Bu durum bazen eksikliği tamamen ortadan kaldıracak kadar güçlü bir motivasyona dönüşebilir.

Üstün Çıkan Telafi (Başarı Odaklı)

Organik veya psikolojik eksikliği olan birey, bu durumu aşmak için tüm enerjisini seferber eder. Örneğin, konuşma bozukluğu olan birinin büyük bir hatip olması veya kas zayıflığı olan birinin disiplinli çalışmayla atlet olması bu türdendir. Napolyon örneğinde olduğu gibi; kısa boyu ve kötü yaşam şartları nedeniyle intiharı düşünen bir birey, daha sonra bu duygusunu güç tutkusuyla telafi etmeye çalışabilir.

Koruyucu Telafi (Savunma Odaklı)

Aşağılık duygusunu yenecek gücü olmayan bireyler, çevrelerini ve kendilerini aldatma yoluna giderler. Bu durum şu şekillerde gözlemlenir:

• Gösteriş ve Palavracılık: Fakir birinin zengin görünmeye çalışması veya korkan birinin ıslık çalması.
• Araçlarla Güç Gösterisi: Bazı bireylerin trafikte hız yaparak başkalarını geçme yoluyla üstünlük hazzı yaşaması.
• Saldırganlık ve Alay: Okulda başarısız olan çocukların kavgacı olması veya başkalarını aşağılayarak kendilerini yükseltmeye çalışmaları.
• Hayal Dünyası: Gerçekleşmemiş olayları yaşanmış gibi anlatarak zayıflığı gizleme çabası.

Özetle; telafi mekanizması, organizmanın bozulan dengesini yeniden kurmak için kullandığı maddi veya manevi bir araçtır. Bu süreç ya yetersizliği objektif olarak yener ya da bireyi yetersizlikten kaynaklanan ıstıraptan korur.