Şema Terapi Nedir ?
İçerik yapay zeka ile optimize edilmiştir
Şema Terapi: Zihinsel Yapılarımızın ve Davranışlarımızın Kökeni
İnsan dnyaya geldiğinde kendisi, diğer insanlar ve hayat hakkında hazır bilgilere sahip değildir; ancak yüksek bir bilgi edinme potansiyeliyle doğar. Bu potansiyelin nasıl şekilleneceği, bireyin temel yaşam deneyimleriyle doğrudan ilişkilidir. Zihinsel yapımızı başlangıçta "boş bir kişisel defter" olarak düşünebiliriz. Zamanla bu deftere eklenen duygular, düşünceler ve deneyimler, bizim temel inanç sistemlerimizi yani şemalarımızı oluşturur.
Şema Kavramı ve İşlevleri
Şemalar, dünyayı anlamlandırmamıza ve yorumlamamıza rehberlik eden temel zihinsel yapılardır. Anne, baba, dostluk veya başarı gibi sayısız konuda şema geliştirebiliriz. Bu yapılar bizi belirsizlikten kurtararak hayatımızı kolaylaştırsa da, her zaman işlevsel olmayabilirler. Zamanla katılaşan ve değişime dirençli hale gelen olumsuz şemalar, bilgiyi çarpıtmamıza ve gerçekliği olduğundan farklı algılamamıza neden olabilir.
Şema Terapi ve Psikolojik Problemlerin Oluşumu
Jeffrey Young tarafından geliştirilen Şema Terapi, bilişsel-davranışçı yaklaşımı; kişilerarası ve yaşantısal tekniklerle birleştiren bütünleştirici bir tedavi ekolüdür. Bu yaklaşımda psikolojik sorunların temelinde, çocukluk ve ergenlik döneminde karşılanmayan temel ihtiyaçlar yatar.
Şemaların oluşumuna etki eden 5 temel ihtiyaç şunlardır:
- Güvenli Bağlanma: Güvenlik, bakım ve kabul görme ihtiyacı.
- Özerklik ve Yeterlilik: Hareket özgürlüğü ve olumlu kimlik algısı.
- İfade Özgürlüğü: Gereksinim ve duyguları dile getirebilme.
- Kendiliğindenlik ve Oyun: Eğlenebilme ve doğal davranabilme.
- Gerçekçi Limitler: Öz denetim ve sınırların varlığı.
Şemaların Oluşum Yolları
Şemalar genellikle üç ana mekanizma ile ortaya çıkar:
| Oluşum Nedeni | Açıklama |
|---|---|
| İhtiyaçların Engellenmesi | Temel insani desteklerden mahrum kalma. |
| Travmatize Olma | Taciz, kaza veya doğal afet gibi bütünlüğü bozan olaylar. |
| Aşırı Vericilik | Sınırların çizilmemesi ve her şeyin aşırı sunulması. |
Temel Şema Alanları ve Şemalar
Jeffrey Young, uyum bozucu şemaları 5 ana alan ve 18 alt başlık altında toplamıştır:
1. Ayrılma ve Dışlanma Alanı
Güvenli bağlanma ihtiyacının karşılanmamasıyla oluşur. Kişi, sevginin geçici olduğuna inanır.
- Terk Edilme: Sevdiklerinin onu bırakacağı inancı.
- Kuşkuculuk: Başkalarının ona zarar vereceği beklentisi.
- Duygusal Yoksunluk: İlgi ve sevginin asla yeterli olmayacağı inancı.
- Kusurluluk/Utanç: Kendini özünde hatalı ve değersiz hissetme.
- Sosyal İzolasyon: Kendini hiçbir gruba ait hissetmemek.
2. Zedelenmiş Özgürlük Alanı
Aşırı koruyucu veya yetersiz hissettiren ailelerde gelişir.
- Bağımlılık: Tek başına karar verememe ve çaresizlik.
- Dayanıksızlık: Her an bir felaket yaşama korkusu.
- Yapışıklık: Bir başkası olmadan var olamama hali.
- Başarısızlık: Aptal veya beceriksiz olduğuna dair inanç.
3. Zedelenmiş Sınırlar Alanı
Öz denetim eksikliği ve başkalarının haklarına saygı duymama ile karakterizedir.
- Haklılık/Görkemlilik: Kendini üstün görme ve empati yoksunluğu.
- Yetersiz Öz Denetim: Sorumluluklardan ve rahatsızlıktan kaçınma.
4. Başkaları Yönelimlilik Alanı
Onay almak için kendi ihtiyaçlarını feda etme eğilimidir.
- Boyun Eğicilik: Çatışmadan kaçmak için kontrolü başkasına bırakma.
- Kendini Feda Etme: Başkaları için aşırı sorumluluk alma.
- Onay Arama: Başkalarının gözündeki değere aşırı odaklanma.
5. Aşırı Duyarlılık ve Baskılama Alanı
Hata yapmaktan korkma ve duyguları aşırı denetleme alanıdır.
- Karamsarlık: Hayatın kötüye gideceğine dair sabit inanç.
- Duyguları Bastırma: Eleştirilmemek için doğal dürtüleri hapsetme.
- Yüksek Standartlar: Asla ulaşılamayacak mükemmeliyetçilik hedefleri.
- Cezalandırıcılık: Hatalara karşı acımasız ve affetmez olma.
Şemalarla Başa Çıkma Biçimleri
İnsanlar şemaları tetiklendiğinde üç temel davranışsal tepki gösterirler:
- Şema Teslimi: Şemayı doğrulayacak kişiler ve durumlar seçmek.
- Şema Kaçınması: Şemanın yaratacağı acıdan kaçmak için duyguları veya anıları bastırmak.
- Şema Aşırı Telafisi: Şemanın tam tersi yönde, genellikle saldırgan veya kibirli davranmak.
Şema Terapide Modlar ve Tedavi Süreci
Modlar, kişinin o andaki baskın ruh halini temsil eden "yanlarıdır". Temelde Çocuk Modları, Ebeveyn Modları, Uyumsuz Başa Çıkma Modları ve en sağlıklı olan Sağlıklı Erişkin Modu bulunur.
Terapi Aşamaları
- Değerlendirme ve Eğitim: Şemaların tespiti, yaşam öyküsünün analizi ve farkındalık oluşturma.
- Değişim Aşaması: Bilişsel, yaşantısal ve davranışsal tekniklerle şemaların dönüştürülmesi. Bu aşamada terapist, danışana "limitli yeniden ebeveynlik" yaparak eksik kalan ihtiyaçların sağlıklı yollarla giderilmesine rehberlik eder.
