Otistik çocukların ailelerinin yaşadıkları duygular

Otistik Çocukların Ailelerinin Yaşadıkları Duygular ve Psikolojik Süreçler

Ailelerin farklı gelişim gösteren bir çocuğa sahip olduklarını ilk öğrendikleri an, oldukça karmaşık ve yoğun duyguların bir arada yaşandığı bir dönemdir. Her ailenin kendine has yapısı, farklı kişilik özellikleri ve sosyal destek mekanizmaları nedeniyle bu süreçte verilen tepkiler benzerlik gösterse de kişiden kişiye farklılık arz edebilir.

Psikoloji literatüründe ailelerin bu duruma verdikleri tepkileri açıklayan çeşitli modeller bulunmaktadır. Bu modellerin en bilineni, ailelerin belirli aşamalardan geçerek kabul ve uyum noktasına ulaştığını savunan Aşama Modeli'dir.

Aşama Modeli: Kabul Sürecinin Basamakları

Aşama modeli, ailelerin yaşadığı duygusal dönüşümü üç ana başlık altında incelemektedir:

1. Birincil Tepkiler

• Şok: Tanı konulduğunda ailelerde görülen ilk tepkidir. Genellikle ağlama, tepkisiz kalma ve yoğun bir çaresizlik hissiyle kendini gösterir.
• Reddetme: Bir savunma mekanizması olan reddetme, bilinmeyene duyulan korkudan kaynaklanır. Gelecek kaygısı ve sorumlulukların ağırlığı nedeniyle aileler durumu kabul etmekte zorlanabilir. Bu aşamanın aşılması için bireyin psikolojik olarak hazır olması gerekir.
• Acı Çekme ve Depresyon: İdealize edilen çocuk imgesinin kaybı, sevilen birinin kaybıyla eşdeğer bir acı yaratabilir. Acı çekme, gerçeğin kabul edilmesini kolaylaştıran normal bir süreçtir. Depresyon ise genellikle bu sürecin sonunda, yetersizlik hissi ve öfke ile ortaya çıkar; ailelerin sosyal çevreden uzaklaşmasına neden olabilir.

2. İkincil Tepkiler

• Suçluluk Duyma: Ailelerin, çocuğun durumuna kendilerinin neden olduğunu düşünmesi veya bunu bir ceza olarak algılamasıyla ortaya çıkan yoğun bir duygudur.
• Karasızlık: Duruma uyum sağlama sürecinde yaşanan bocalamadır. Aile bireylerinin birbirini suçlaması veya ihmal etmesi bu süreci uzatabilir.
• Kızgınlık Duyma: Genellikle "Neden ben?" sorusuyla ifade edilir. Bu öfke; tanıyı koyan doktorlara, eğitimcilere, terapistlere ve hatta bazen yaşam tarzını değiştirdiği için çocuğun kendisine yönelebilir.
• Utanma ve Mahcup Olma: Toplumun olumsuz bakış açısı ve damgalama endişesi, ailelerin utanma duygusu geliştirmesine ve sosyal hayattan koparak eve kapanmasına yol açabilir.

3. Üçüncül Tepkiler

• Pazarlık Etme: Ailenin kabullenme sürecine yaklaştığının işaretidir. Çocuğun tamamen iyileşmesi karşılığında inanç sistemleri veya bilimsel yöntemlerle bir nevi "anlaşma" yapma çabasıdır.
• Uyum Sağlama ve Yeniden Başlama: Kaygıların azaldığı, aile bireylerinin birbirine destek olduğu ve çocukla daha sağlıklı ilişkilerin kurulduğu aşamadır. Aile içi birliktelik, bu dönemin kalıcı olması için kritik öneme sahiptir.

Alternatif Psikolojik Yaklaşımlar ve Modeller

Aşama modelinin yanı sıra, ailelerin durumunu açıklayan farklı bilimsel yaklaşımlar da mevcuttur:

Otistik Çocuğu Olan Aileler İçin Temel Öneriler

Çocuğunuzun gelişim sürecini desteklemek ve aile huzurunu korumak için şu stratejiler izlenmelidir:

• Koşulsuz Kabul: Çocuğunuzu olduğu gibi kabul etmek, sağlıklı bir yaşamın ilk adımıdır.
• Erken Teşhis ve Müdahale: Zaman kaybetmeden eğitim ve sağlık önlemlerini hayata geçirin.
• Sosyal Hayata Katılım: Çocuğunuzu eve kapatmayın; onu farklı fiziksel ve sosyal ortamlara dahil ederek çevreyi tanımasını sağlayın.
• Gerçekçi Beklentiler: Çocuğunuzun potansiyeline uygun hedefler belirleyin ve özgüvenini desteklemek için ona küçük sorumluluklar verin.
• Tutarlı Disiplin: Anne ve babanın eğitimde ortak bir dil kullanması, çocuğun güven duygusunu pekiştirir.
• Bilgi Sahibi Olun: Otizm hakkında derinlemesine bilgi edinmek, süreci yönetmenizi ve çocuğunuza doğru rehberlik etmenizi sağlar.

Not: Bu içerik Pınar Ersöz'ün (2007) Otizm Semineri notlarından ve TPD Engelli Aile Danışmanlığı eğitim programı kaynaklarından derlenmiştir.