Kendimi Sürekli Yetersiz Hissediyorum: Bu Duygunun Psikolojik Kökenleri

Bazı insanlar objektif olarak başarılı oldukları halde kendilerini sürekli yetersiz hisseder.
Yeni bir işe başlarken, ilişkilerde, sosyal ortamlarda veya karar verirken içsel bir ses devreye girer:

“Yapamayacağım.”

“Ben yeterince iyi değilim.”

“Birazdan herkes benim aslında yetersiz olduğumu anlayacak.”

Bu durum psikolojide zaman zaman sahtekârlık sendromu (impostor feelings) ile ilişkili olarak açıklansa da, psikodinamik açıdan bakıldığında mesele çoğunlukla daha derindir.

Yetersizlik hissi çoğu zaman kişinin mevcut kapasitesinden değil, içselleştirilmiş benlik algısından kaynaklanır.

Erken çocukluk döneminde bakım verenlerle kurulan ilişkiler, kişinin kendilik değerinin temelini oluşturur. Çocuk gelişimsel olarak kendisini ebeveynlerinin geri bildirimleri üzerinden tanımlar.

Örneğin:

Sürekli eleştirilen çocuk → “Ben yetersizim” inancı geliştirebilir

Başarıya koşullu sevgi verilen ortam → “Ancak başarılı olursam değerliyim” algısı oluşabilir

Duygusal olarak ihmal edilen çocuk → “Ben önemli değilim” hissi geliştirebilir

Bu deneyimler zamanla bilinçdışı bir kendilik şemasına dönüşür. Yetişkinlikte kişi artık gerçeklikten bağımsız olarak kendini yetersiz hissetmeye devam edebilir (Kernberg, 1975).

Birçok danışan terapi sürecinde fark eder ki, zihninde sürekli eleştiren bir ses vardır. Bu ses çoğu zaman geçmişte maruz kalınan eleştirel tutumların içselleştirilmiş halidir.

Psikodinamik kuramda bu yapı süperego ile ilişkilendirilir. Süperego sağlıklı olduğunda rehberlik eder; ancak aşırı sert olduğunda kişi sürekli suçluluk, utanç ve yetersizlik hissedebilir (Freud, 1923).

Bu nedenle kişi dışarıdan onay alsa bile içsel algısı değişmeyebilir.

Bu duygunun sürmesinin birkaç nedeni vardır:

1. Tanıdık Duygular Güvenli Gelir

Olumsuz olsa bile tanıdık olan, bilinmeyenden daha güvenli hissedilebilir.

2. Seçici Algı

Kişi başarılarını küçümser, hatalarını büyütür.

3. İlişkisel Tekrarlar

Kendini yetersiz hissettiren ilişkilere yönelme eğilimi oluşabilir.

4. Savunma Mekanizmaları

Mükemmeliyetçilik veya erteleme davranışı yetersizlik hissini geçici olarak düzenlemeye çalışabilir.

Psikodinamik terapi yalnızca “pozitif düşünme” öğretmez. Daha derinde:

• Yetersizlik hissinin kökenleri anlaşılır

• İçsel eleştirel ses fark edilir

• Geçmiş deneyimlerle bugünkü duygular arasındaki bağlantılar kurulur

• Daha gerçekçi ve şefkatli bir kendilik algısı gelişir

Terapi ilişkisinde yaşanan yeni deneyimler, kişinin kendine bakışını zamanla dönüştürebilir (Shedler, 2010).