DUYARLI ÇOCUKLAR YETİŞTİRMEK
Duyarlılık, yaşadığımız dünyayla ve olaylarla ilişki kurmak ve bu konuda sorumluluk almaktır. Yaşadığımız çevre ile sürekli temas halindeyizdir. Birey olmanın yanında toplumun içindeyiz ve ayrılmaz bir parçasıyız. Bu gerçek, çevreyle ilişki kurmamızı ve çevremizde yaşananlara duyarlı olmamızı gerektirmektedir. İşte bu yüzden de çocuklarda duyarlılık değeri kazanımı önem taşımaktadır.
Duyarlı olmanın temelinde kendine ve başkalarına saygı duymak vardır. Kendinden farklı olana da saygı göstermek ise özgüvenle yakından ilişkilidir. Kendisinin farkında olan, kendi olumlu ve olumsuz özelliklerini kabul eden bireyler, başkalarını da kolaylıkla kabul edebilirler. Çocuğun kendini olduğu gibi bütün özellikleriyle kabul edebilmesinin ilk adımı, ebeveynlerinin onu koşulsuz kabul etmesidir. Kendi farklılıklarını kabul eden çocuk, başkalarının farklılıklarına da saygı duyabilir. Başkalarıyla kıyaslanmayan, kendi özelliklerinin farkında olan ve kendini geliştirmek için ortam bulan çocuk, başkalarını da olduğu gibi kabul etmeye başlayacaktır. Hatta bu farklılıkların bir zenginlik olduğunu görecektir. Farklı olanı kabul edip saygı gösterdiğimizde, bu farklılıkların bize ne kattığını görebiliriz. Farklı kültürler bize yeni bakış açıları kazandırır; farklı arkadaşlar bizi zenginleştirir; farklı deneyimler bizi geliştirir. Farklılıkların bizi zenginleştirmesinin yanında bizim de farklılıkları destekleyebilmemiz önemlidir.
Çocuklar sevdikleri, güvendikleri kişiler nasıl davranıyorsa kendilerine onları örnek alırlar. Bu yüzden ebeveynlerin kazandırmak istedikleri davranışlarda çocuklarına rol model olmaları çok daha etkilidir. Duyarlılık değeri, hemen hemen bütün değerlerde olduğu gibi, sözel olarak kazandırılamaz; gözlemleyerek ve deneyimleyerek kazanılabilir. Mesela çocuğun özür dilemeyi, teşekkür etmeyi tecrübe edeceği ortama ihtiyacı vardır.
Ev içinde küçük yardımlarının karşılığında teşekkürü sık sık duyan çocuk bu davranışı evde ve okulda da devam ettirecektir.
Duyarlılık deyince aklımıza ailemiz, akrabalarımız, komşularımız ya da yakın arkadaşlarımız gelebilir. Ancak bu çemberi genişletmek ve bunu çocuğa da hissettirmek önemlidir. Toplumun her alanında tanıdığımız ya da tanımadığımız herkesle iletişim kurmamız gerekir. Çocuğun yakın çevresine özen göstermesi, önemsemesi, duyarlı olması çok önemlidir. Ancak çocuğun yakın çevresinden olmayan kişilerin de saygıyı hakettiğinin farkında olması gerekir. Çocuk, önemsenecek, duyarlı davranılacak kişilerin sadece yakın çevre olmadığını da yine en iyi ebeveynlerinden öğrenir. Yakın arkadaşlarına kibar, özenli davranmaya çalışırken sınıfa yeni gelen çocuğun problemlerini umursamıyor ise belki de anne-babasının tanımadığı kişilere de duyarlı davrandığını daha sık gözlemlemesi gerekiyordur. Sokağa çıktığımızda duyarlı davranış örnekleri için fark etmediğimiz kadar çok ortam vardır aslında.
Bunun için çocuğunuzla dışarı çıktığınızda sadece biraz dikkatli olmanız yeterli. Mesela karşıdan karşıya geçmeye çalışan görme engelli birini gördüğünüzde yanına yaklaşın ve “Size yardım edebilir miyim?” diye sorun. Kabul ederse “Koluma tutunabilirsiniz” deyin ve karşıya geçerken ona gördüklerinizi de anlatın. Işığın yandığından, arabaların durduğundan, kaldırıma yaklaştığınızdan haberdar edin. Nasıl yaklaşması gerektiği, nasıl sohbet edebileceğini konusunda en iyi model siz olabilirsiniz. Çocuğunuz bütün bu aşamaları gözlemlemesi, engelliler haftasında yapacağınız duyarlılık konuşmasından çok daha etkili olacaktır. Farklılıkları nasıl destekleyeceğini öğrenme fırsatı vermiş olursunuz.
Ebeveynle birlikte yapılan bir çok etkinlik okul projelerinden çok daha kalıcı ve etkilidir. Yaşamının erken dönemlerinden beri satıcılara karşı kibar davranan, sokakta hiç tanımadığı birine küçük bir yardımı dokunan, komşuları rahatsız etmemeye özen gösteren bir ailede büyüyen çocuklar, duyarlılık değerini kazanmak için okul projelerine mecbur değildir. Erken dönemlerde bunları gözlemleyip deneyimlemeye fırsatı olan çocuk, kazandığı bu değeri okul dönemiyle birlikte yeni arkadaşlarıyla da devam ettirecektir. Oyunda kaybeden arkadaşıyla dalga geçmeyen, birini kıyafetlerine ya da mesleğine göre değerlendirmeyen, hasta olan bir yakınına işlerinde yardım etmeye gönüllü olan çocuklar yetiştirmek için onlara nasıl örnek olabileceğimize dikkat etmeliyiz.
Hayatımızın her döneminde duyarlı davranışlar gördüğümüz çevrede bulunmak isteriz. Duyarlılık gibi değerler de hayatın erken dönemlerinde kazanılmalıdır ki kimliğimizin bir parçası olsun. Bu değer kazanımını okul zamanına bırakmak ise içselleştirmeyi geciktirebilir. Duyarlı çocuklar yetiştirmek için önce çocuğun, bu değeri gözlemleyebileceği rol modelleri olmalıdır. İlk adım, çocuğu koşulsuz kabul etmektir. Kabul gören çocuk, başkalarına saygı göstermeyi, farklılıklarla zenginleşmeyi öğrenecektir. Tanıdıklara ya da yabancılara karşı ebeveynlerinden duyarlı davranışlar gören çocuk, bu değeri kendi çevresine de taşıyacaktır.
Çocukluk dönemi, öğrenmeye ve değişime en açık olunan dönemdir. Uygun deneyimler yaşama fırsatları olursa kendine güvenen, kendini yönetebilen ve başkalarının yararını da gözeten çocuklar yetiştirmenin önünde bir engel kalmaz.
